Het positieve effect van lichaamsbeweging op de gezondheid is breed geaccepteerd. Maar hoe belangrijk is een goede conditie daadwerkelijk voor je gezondheid? En is er een manier om je conditie betrouwbaar te meten?
Een groeiend aantal studies suggereert dat de VO₂max (een maat voor het maximale vermogen van zuurstofopname in het lichaam) sterk samenhangt met gezondheidsuitkomsten. De VO2max waarde geeft mogelijk een beter beeld van je algehele gezondheid en kans op sterfte dan de klassieke risicofactoren zoals roken, obesitas en een hoge bloeddruk.
In dit artikel verkennen we de wetenschappelijke onderbouwing van deze relatie. Wat weten we over het verband tussen VO₂max en het risico op chronische ziekte of vroegtijdig overlijden? En wat is de betekenis hiervan in de praktijk?
In deel 2 bespreken we met welke trainingsmethoden de VO2max te verbeteren is.
Wat is de VO2max?
De VO₂max is de maat voor de maximale zuurstofopname. De V in VO2max staat voor volume en O2 voor zuurstof. Het geeft aan hoeveel milliliter zuurstof het lichaam maximaal (per minuut) kan opnemen, transporteren en gebruiken tijdens intensieve inspanning. Het is een directe afspiegeling van de samenwerking tussen longen, hart, bloed en spieren. Het wordt meestal uitgedrukt per kilogram lichaamsgewicht.
Fysiologisch gezien is de VO₂max afhankelijk van meerdere schakels in de zuurstofketen:
- Longfunctie: zorgt voor opname van zuurstof in de alveoli (de longblaasjes).
- Cardiovasculair systeem: het hart moet voldoende slagvolume leveren om zuurstofrijk bloed naar de weefsels te transporteren.
- Hemoglobine: de zuurstofdrager in onze rode bloedcellen
- Opname: spieren en andere weefsels moeten de zuurstof efficiënt kunnen gebruiken.
De VO₂max wordt uitgedrukt in milliliter zuurstof per kilogram lichaamsgewicht per minuut (ml/kg/min), wat de vergelijking tussen individuen mogelijk maakt, ongeacht hun lichaamsgrootte.
Afbeelding 1. Wat is de VO2max?
Wat is een normale VO2max?
De normaalwaarden voor VO₂max variëren per leeftijd, geslacht en trainingsstatus.
Onderstaande tabellen tonen een indicatie voor wat gezien wordt als een slechte, gemiddelde en goede VO2max per leeftijdscategorie:
Normaalwaarden VO₂max vrouwen
Normaalwaarden VO₂max mannen
Deze waarden geven een indicatie van wat als ‘normaal’ wordt beschouwd. Een lager dan gemiddelde VO₂max hoeft niet direct zorgwekkend te zijn, maar kan wel een indicatie zijn van verminderde inspanningscapaciteit en verhoogd gezondheidsrisico.
Hoe wordt VO₂max gemeten?
De VO₂max wordt bepaald met een inspanningstest waarbij het lichaam tot maximale belasting wordt gebracht. Tijdens zo’n test wordt de zuurstofopname direct gemeten via ademgasanalyse. In de praktijk wordt dit meestal gedaan op een hardloopband of fietsergometer, afhankelijk van de voorkeur, context en fysieke belastbaarheid van de persoon.
Het testprotocol is gestandaardiseerd en opgebouwd in trappen: de intensiteit wordt elke paar minuten verhoogd, totdat de deelnemer uitputting bereikt. Dit wordt een maximale inspanningstest genoemd. De duur varieert meestal tussen de 8 en 12 minuten, afhankelijk van het protocol en de fitheid van de deelnemer.
Veelgebruikte testvormen:
- Hardloopband (bijv. Bruce- of Balke-protocol): wordt vaak gebruikt bij sporters en mensen met een goede loopfunctie.
- Fietsergometer (bijv. ramp- of incremental protocol): populair bij klinische populaties, ouderen of mensen met beperkte mobiliteit.
Om daadwerkelijk de VO₂max te bepalen (en niet alleen een schatting), is het essentieel dat de deelnemer doorzet tot volledige uitputting. Objectieve criteria zoals een plateau in zuurstofopname, een respiratoire uitwisselingsratio (RER) >1.10 (maat van verzuring) of een hartfrequentie dicht bij de voorspelde maximale hartslag worden vaak gebruikt om te bevestigen dat de maximale inspanning is bereikt.
In sommige situaties wordt echter gebruikgemaakt van submaximale tests of schattingsmethoden, zoals de Rockport wandeltest, step tests of fietsprotocollen met extrapolatie. Deze zijn laagdrempeliger, maar minder nauwkeurig.
Leven mensen met een hogere VO₂max langer?
Er is overtuigend observationeel bewijs dat mensen met een hogere VO₂max gemiddeld langer leven. Een grote studie onder meer dan 120.000 volwassenen liet zien dat een hogere VO2max sterk gerelateerd was aan een lager risico op vroegtijdige sterfte[1]. Deelnemers met de hoogste fitheid (de ‘elite’-groep) hadden tot 80% lager sterfterisico dan mensen met een lage fitheid. Opvallend: dit gold ongeacht leeftijd, geslacht of aanwezigheid van een hoge bloeddruk.
Fitheid bleek in deze studie een sterkere voorspeller van overleving dan klassieke risicofactoren zoals roken of diabetes. Sterker nog: er werd geenn plafond-effect gevonden; hoe hoger de VO₂max, hoe lager het sterfterisico, zelfs in de hoogste percentielen.
Ook een recente meta-analyse bevestigt dit patroon[2]. De onderzoekers combineerden gegevens van 20 wetenschappelijke studies en toonden aan dat een hogere VO₂max het risico op zowel totale sterfte als sterfte aan hart- en vaatziekten verlaagde. Belangrijk daarbij: ook bij mensen met overgewicht of obesitas bleef dit verband sterk aanwezig. Zo heeft een ‘obese-fit’ persoon een vergelijkbare sterfterisico als een normaal-gewicht-fit persoon, terwijl een ‘obese-onfit’ deelnemer een ruim tweemaal zo hoog sterfterisico heeft.
Met andere woorden: een hoger VO2max een belangrijke beschermende factor te zijn, zelfs als het lichaamsgewicht afwijkt van de norm.
Afbeelding 2. De invloed van een hogere VO₂max op sterfte
Bron: Mandsager et al. (2018)
Mandsager:
In deze retrospectieve cohortstudie werden 122.007 volwassenen onderzocht die een klinische inspanningstest ondergingen in de Cleveland Clinic tussen 1991 en 2014.
De deelnemers werden ingedeeld in vijf fitheidsgroepen op basis van hun VO₂max, gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht: laag, onder gemiddeld, boven gemiddeld, hoog en elite (≥97,7e percentiel).
Deelnemers werden gemiddeld 8,4 jaar gevolgd, met risico op vroegtijdig overlijden als primaire uitkomstmaat. Door de grote populatie konden ook subgroepen (zoals ouderen en mensen met hypertensie of diabetes) afzonderlijk geanalyseerd worden.
Weeldreyer:
Deze systematische review en meta-analyse combineerde data uit 20 prospectieve cohortstudies, met in totaal bijna 400.000 deelnemers. Alle studies gebruikten een directe meting van VO₂max of VO₂peak en een klinisch gemeten BMI.
Deelnemers werden ingedeeld in zes groepen op basis van hun BMI (normaal, overgewicht, obesitas) en fitheidsstatus (fit vs. onfit). De referentiegroep bestond uit ‘normaal gewicht – fit’ individuen.
De gemiddelde follow-up varieerde van 7,7 tot 26 jaar, en zowel all-cause mortaliteit als cardiovasculaire sterfte werden geanalyseerd.
Wat is de invloed op hart- en vaatziekten?
Ook op het gebied van hart- en vaatziekten lijkt een hoge VO₂max een belangrijke beschermende factor. In een grote meta-analyse gebaseerd op 33 prospectieve cohortstudies, bleek dat elke toename van de VO2max met 3,5 ml/kg/min geassocieerd was met een 15% lager risico op het krijgen van hart- en vaatziekten[3]. Personen met een lage fitheid hadden tot wel 56% meer kans op hart- en vaatziekten dan mensen met een hoge fitheid.
De meer recente meta-analyse bevestigt deze bevindingen[2]. Daaruit bleek dat mensen met een lage fitheid een 2- tot 3-voudig verhoogd risico op cardiovasculaire sterfte hadden; ongeacht of ze een normaal gewicht, overgewicht of obesitas hadden. Met andere woorden: ook bij mensen met een ‘gezond’ BMI verhoogt een lage VO₂max het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk. De VO2max wordt berekend per kilogram lichaamsgewicht dus voor mensen met obesitas is het wel veel moeilijker om een hoge VO2max te hebben.
Fitheid lijkt daarmee niet alleen een maat van gezondheid, maar mogelijk ook een beïnvloedbare risicofactor bij het voorkómen van hart- en vaatziekten.
Hoewel het verband tussen VO₂max en gezondheid sterk is, is het belangrijk om te beseffen dat de meeste studies observationeel van aard zijn. Ze tonen een associatie, maar kunnen geen causaliteit bewijzen. Mensen met een hoge fitheid leven gemiddeld langer en hebben minder hart- en vaatziekten, maar dat betekent niet automatisch dat het verhogen van de VO₂max dit effect altijd zal veroorzaken.
Er zijn wel degelijk interventiestudies uitgevoerd waarin men de VO₂max actief probeert te verhogen, bijvoorbeeld via trainingsprogramma’s. Deze studies laten zien dat zo’n verbetering haalbaar is, zelfs binnen enkele weken, en gepaard gaat met gunstige effecten op surrogaatuitkomsten, zoals[4-7]:
- Daling van de bloeddruk
- Verbetering van LDL-cholesterol en insulinegevoeligheid
- Afname van buikomvang en de hartslag in rust
Toch zijn deze interventiestudies vaak kleinschalig, van korte duur, en meten ze zelden harde eindpunten zoals sterfte of ziekte. Er is dus nog ruimte voor aanvullend onderzoek op dit gebied.
VO2max vergeleken met andere risicofactoren
De impact van een lage VO₂max op de overleving blijkt groter dan gedacht. In het eerder genoemde onderzoek van Mandsager werd duidelijk dat mensen met een lage fitheid een tot 400% hoger risico op overlijden hadden dan mensen met een zeer hoge fitheid (de ‘elite’-groep)[1].
Ter vergelijking kwamen uit hetzelfde onderzoek de volgende waarden voor andere risicofactoren:
- Roken was geassocieerd met een 40% hoger sterfterisico.
- Diabetes verhoogde het risico ook met ongeveer 40%.
- Obesitas en hypertensie lagen lager, met een risicoverhoging van rond de 20%.
Met andere woorden: een lage fitheid had in dit onderzoek een sterker verband met sterfte dan roken, diabetes of obesitas. Dit suggereert dat het meten en verbeteren van VO₂max minstens zo belangrijk zou moeten zijn als het behandelen van deze klassieke risicofactoren.
Hoewel dit observationeel onderzoek betreft, laat het goed zien dat fitheid van mensen niet genegeerd zou moeten worden.
Afbeelding 3. Het risico op vroegtijdige sterfte vergeleken met andere risicofactoren.
Bron: Mandsager et al. (2018)
Uitleg figuur: In dit figuur staat weergegeven welke invloed bepaalde risicofactoren hebben op het risico op vroegtijdige sterfte. Helemaal links staan de verschillende risicofactoren, zoals roken (smoking), diabetes en een hoge bloeddruk. In de groep daaronder zijn verschillende mate van fitheid met elkaar vergeleken (op basis van de VO2max).
De gestippelde verticale lijn met onderaan “1” representeert “geen verhoogd risico”. Op de horizontale as staat de hazard ratio. De 10 aan het einde is een hazard ratio van 10, wat neerkomt op een percentage van ongeveer 1000% verhoogd risico.
Zoals je kan zien: alle risicofactoren verhogen het risico op vroegtijdige sterfte. Roken ongeveer met een hazard ratio van 1,41 (ook te zien in het getal in de tabel onder “HR”).
Bij de verschillende fitheidsgroepen zit het grootste verschil in “low vs elite” met een hazard ratio van ongeveer 5. Dit komt overeen met ongeveer een 5x verhoogd risico op vroegtijdige sterfte (of 400% verhoogd risico vergeleken met de baseline van 1).
Afkortingen:
- CAD: Coronary artery disease, een verzamelnaam voor verschillende hartziekten door een probleem in de doorbloeding naar het hart toe. Denk aan een hartinfarct of angina pectoris.
- ESDR: end stage renal disease (eindstadium nierfalen).
Conclusie
De relatie tussen VO₂max en gezondheid is stevig onderbouwd. Op basis van de huidige literatuur kunnen we de volgende kernpunten samenvatten:
- VO₂max is een sterke, onafhankelijke voorspeller van sterfte, meer nog dan BMI, roken of diabetes.
- Een hogere VO₂max is geassocieerd met een lager risico op chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten.
- Er lijkt geen bovengrens aan het beschermende effect: hoe hoger de fitheid, hoe lager het risico.
- Een hoge VO2max kan het verhoogde risico van overgewicht of obesitas deels compenseren.
- Cardiorespiratoire fitheid (in de vorm van VO2max) verdient meer aandacht in de risicobeoordeling.
Infographic VO2max en gezondheid
Bronnen
1. Mandsager, K., et al., Association of Cardiorespiratory Fitness With Long-term Mortality Among Adults Undergoing Exercise Treadmill Testing. JAMA Netw Open, 2018. 1(6): p. e183605.
2. Weeldreyer, N.R., et al., Cardiorespiratory fitness, body mass index and mortality: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med, 2025. 59(5): p. 339-346.
3. Kodama, S., et al., Cardiorespiratory fitness as a quantitative predictor of all-cause mortality and cardiovascular events in healthy men and women: a meta-analysis. JAMA, 2009. 301(19): p. 2024-35.
4. Dalager, T., et al., Implementing intelligent physical exercise training at the workplace: health effects among office workers-a randomized controlled trial. Eur J Appl Physiol, 2016. 116(7): p. 1433-42.
5. Milanovic, Z., G. Sporis, and M. Weston, Effectiveness of High-Intensity Interval Training (HIT) and Continuous Endurance Training for VO2max Improvements: A Systematic Review and Meta-Analysis of Controlled Trials. Sports Med, 2015. 45(10): p. 1469-81.
6. Sloth, M., et al., Effects of sprint interval training on VO2max and aerobic exercise performance: A systematic review and meta-analysis. Scand J Med Sci Sports, 2013. 23(6): p. e341-52.
7. van Baak, M.A., et al., Effect of different types of regular exercise on physical fitness in adults with overweight or obesity: Systematic review and meta-analyses. Obes Rev, 2021. 22 Suppl 4(Suppl 4): p. e13239.
Ellen van den Heuvel says:
Superinformatief en motiverend artikel voor meer beweging, dankjewel Thijs. Vooral de vergelijking met roken en andere risicofactoren vind ik schokkend.